Hoşgeldin Misafir

Çok Parti Sistemi

CyberHawk

CyberHawk

WebMaster
Adana
12 Ara 2018
16,128 Mesaj

Aktiflik

Seviye

Deneyim

TIM / GÖREV:
Meşru siyasal faaliyetin birden çok partiye tanındığı, meşru muhalefete yer verilen ve si*yasal hayatta ikiden çok partinin etkin olduğu siyasal-yönctsel sisi em.
Çift parti sistemi ile çok parti sistemini ayır-detmek her zaman kolay değildir. En genel bi*çimde çok parti sisteminde siyasal tercihin, çift parti sisteminde olduğu gibi iki alternatif arasında değil, İkiden çok alternatif (parti) arasında yapılması ayırdedicİ bir özellik ola*rak alınabilir. Yönetilenlerin yönetenleri seç*mesinde oylar üç ve daha çok partiye dağıl*maktadır. Çok parti sistemi, kamuoyundaki bölünmelerle oluşmakta olup, ortak bir fikrin ılımlılarla aşırılar arasındaki bölünmesi çift parti sisteminden çok parti sistemine geçişe zemin hazırlamaktadır. Avrupa'da sağ ve so*lun ılımlılarınca oluşturulan merkez partileri liberallerle radikaller şeklindeki İki partililiği çok parlililiğe dönüştürmüştür.
Yoğun rekabete dayalı bir sistem ola» çok parti sistemi sosyal ve siyasal çatışmaların şid*detli ve uyuşmanın zor olduğu, toplumun et*nik, kültürel, dinsel ve coğrafî bakımdan bö*lünmüş bulunduğu toplumlarda görülmekte*dir. Bu sistemin sosyal ve siyasal istikrarsızlık*lara sebep olduğu ileri sürülüyorsa da bölge*sel olarak gözlenen bu durumun siyasal ikti*dar yarışına katılan partilerin çokluğuna bağ*lamak doğru değildir. Tam tersine toplumla*rın çeşitli bakımlardan bölünmüş olmalarının çok parti sistemine sebep olduğu söylenebilir. Çok parti sisteminin doğuşunu etkileyen top*lu nisa 1-sİy a sal çalışmalar ve bölünmeler eko*nomik, dinset, kültürel, etnik ve benzeri nite*likte sosyolojik-külıürel yapılardan etkilendi*ği gibi yasal düzenlemelerden de etkilenebil-mektedir. Seçim ve partilerin işleyişini düzen*leyen seçim yasalarına göre bir ülkede uygula*nan Tek Turlu Çoğunluk Sistemi, iki partilitİ-ği teşvik ederken Çift Türlü Çoğunluk Sistemi ile Nisbî Temsil Sistemi de çok parlililiği teş*vik etmektedir.
Çok parti sisteminin tipolojisini yapmak zor olmakla birlikte siyasal hayata katılıp etkili olan kurulu rakip partilerin sayısına göre üç partili, dört partili ve aşırı çok parti sistemleri şeklinde bir tasnif yapılabilir. Üç parti sistemi İngiltere dışında Batı Avrupa'da, 1982 sonra*sında Türkiye'de görülürken, dört partili çok parti sistemi daha çok İskandinav ülkelerinde görülmektedir. 1980 öncesinin Türkiyesİ aşırı çok parti sistemine örnek olarak verilebilir.
Birden çok partinin kanun gereğince var ol*ma ve siyasal iktidara gelme faaliyetinde bu*lunma hakkına sahip olduğu çok parti sistemi*nin başlıca kurumları serbest seçimler, reka*bet, iktidarın sınırlandırılmış olması (anayasal ve hukuk devleti olması) ve liberalizmin şekil*lendirdiği siyasal ve ekonomik ideolojidir. Bu sistemde birbirine rakip İkiden çok siyasal par*ti olduğundan bunlar arasındaki rekabeti dü*zenleyecek meşru siyasal faaliyetin sınırlarını belirleyecek kurallara duyulan ihtiyaç, siste*min anayasal bir sistem olmasını gerektirmiş-
tir. Aynı anda bütün siyasal partiler İktidarda bulunamayacaklarından sistemin tabiatı gere*ği meşru muhalefeteyerverilmektedir. Muha*lefet, bu sistemin "mütemmim cüzü" olarak iş*lev görmekte ve muhalefetle iktidarda bulu*nanların devamlı yer değiştirme imkânı bulun*maktadır. Muhalefette bulunanların devamlı muhalefette, iktidarda bulunanın da devamlı iktidarda katması söz konusu olmamaktadır. Muhalefette bulunanla iktidarda bulunanın yer değiştirmesi, belli aralıklarla tekrarlanan çok sayıda adayın karşı karşıya bulunduğu ve yönetilenlerin bunlar arasında serbest tercih*lerini gösterebildikleri hür seçimlerle gerçek*leşmektedir. Seçim, çok parti sisteminin en önemli kurumu olarak görünmektedir. Seçim*lere birden çok partinin katılabilmesiyle reka*bet ilkesi gündeme gelmektedir ki, bu İlke sa*dece seçimlerde değil çok parti sisteminin cari olduğu toplumların bütün toplumsal alanları*na yerleşmiştir. İdeoloji, düşünce, inanç, kül*tür, basın, bilim, sanat, radyo ve televizyon gi*bi tüm toplumsal kültürel alanlarda rekabet il*kesi İşlemektedir. Başka bir İfade ile bu top*lumlar rekabetçi/plüralist toplumlar olarak ortaya çıkmaktadır.
Tüm toplumsal alanlarda faaliyetlerin reka*bet ilkesine göre işlemesi siyasal düzenlemele*ri ve iktidarın sınırlandırılmasını gerektirmiş olup rekabet ve seçimlerin belli kurallara uyu*larak yapılması önemli bir konu olmuştur. Bu sistemde yönetenlerin yönetilenler üzerindeki tasarrufları ve müdahale alanları belirlenmiş*tir. Yasal düzenlemelerin dışında yönetenle*rin yönetilenlerden bir şey isteme hakları ol*mayıp vatandaşların serbest iradeleriyle hare*ket cime haklan bulunmaktadır. Seçimlerin belli aralıklarla yenilenmesi hem iktidarın se*çim yoluyla denetlenmesi ve değişmesini hem de İktidarda olanların halka hesap vermesini mümkün kılmaktadır.
Çok parti sisteminin kurumları İle bunların uygulanmasının meşruiyet zeminini libera*lizm oluşturmaktadır. Liberal ideoloji ve de-ğerlersistemi, insanlara başkalarına devredile*mez, dokunulamaz temci hak ve özgürlükler tanımakta, topluma yön verecek yasaların toplumım temsilcileri îarafıııdaıı yapılmasını, İktİ-dardakiferin belli aralıklarla toplum önüne çı*kıp hesap vermelerini, siyasal İktidar yarışına bütün toplumsal kesimlerin katılmasını, toplu*mun halkın tasvibini kazanan siyasal kadro ta*rafından yönetilmesini ve genelde insana gü-venilmesini savunur. Liberal ideoloji, devlete kamu düzenini korumak, toplumu düşmana karşı savunmak ve vatandaşlar arasındaki an*laşmazlıkları çözümlemek görevleri yüklemiş olup İktisadî alanda çok sınırlı müdahale hak*kı tanımıştır. Ayrıca toplumsal bakımdan taba*kalaşmayı ve sınıflı yapıyı veri olarak alıp var olan yapı üzerinde bir sistem kurmuştur. Bu sebeple sadece siyasal İktidar yarışına katılan partiler alanında değil, diğer bütün toplumsal alanlarda da bir çoğulculuk önemli bir özellik olarak belirmektedir.
Çok parti sisteminde devlet, totaliter bir ide*olojinin uygulama aygıtı değildir. İktidardaki partinin devlei üzerindeki tasarrufu yasal ola*rak sınırlandırılmış olup parti ile kamu bürok*rasisi birbirinden tamamen ayrılmış ve bağım*sız yapılar şeklinde işlemektedirler. Ancak bü*rokrasinin iktidara yakın üst düzey kadroları polİtizc olmuş olup İktidarın değişmesine kar*şı duyarlıdırlar; yeni iktidar daha rahat çalış*mak ve "idare"ye egemen olmak için bürokra*sinin üst düzey yöneticilerini değiştirmekte ve kendi politikasına yakın kadroları getirmekte beis görmemektedir. Bu uygulama partizanlık şeklinde anlaşılmamakta, her şey yasalar çer*çevesinde yapılmaktadır. Bu sistemde ideoloji*ye bağlılık değil yasalara bağlılık erdem kabul edilmektedir.
İngiltere dışındaki Batı Avrupa ülkelerinde çok parti sisteminin yaşama imkânı bulduğu toplumların sosyal, kültürel, tarihî ve dinî or*tak Özelliklerinin bulunması, bu sistemin an*cak belli bîr sosyo-kültürel ortamda ortaya çı*kabileceği sonucunu akla getirmektedir. Batı sistemi olarak da ifade edilen çok parti siste*mi, bir bakıma aynı zamanda zengin milletle*rin siyasal sistemi olarak görülmekledir. İkti*sadî ve toplumsal bakımdan belli bir düzeye gelmiş olmak, çok parti sisteminin yerleşmesi ve yaşaması için gerekli temel şart olarak beiirmckiedir. Serbest seçimler, çoğulculuk, te*mel hak ve özgürlüklerin kullanımı, rekabetin yasal çerçevede işlemesi gibi hususlar ancak sı*nıf çatışmalarının ve toplumsal gerilimlerin azaldığı ve toplum bireylerinin hak ve sorum*lulukları etkin şekilde kullanabilecekleri kül*tür düzeyine ulaştıkları bir ortamda mümkün*dür. Ayrıca çok parti sisteminin doğduğu ve yaşadığı toplumların hepsinin Hristiyan ve Es*ki Yunan medeniyetinin mirasçısı olmalarının da Önemli bir özellik olduğu gözlenmektedir. Tevhİd akidesine dayalı müslüman toplum*larda çok parti sisteminin doğması ve kurum*laşması imkânı, monist kültürcl-ioplumsal te*mel nedeniyle oldukça zor olmaktadır. Bazı müslüman ülkelerde görülen çok parti sistemi*ne benzer uygulamalar, aslında çok dar çerçe*vede faaliyet gösteren ve genelde resmî ideo*lojilerin ifade araçları olan benzer partilerin yaşadığı bir sistem olarak karşımıza çıkmakta*dırlar. Batılı anlamda çok parti sistemi, henüz hiçbir İslam ülkesinde yerleşmiş değildir.
Davın DURSUN
Bk. Muhalefet; Seçim Sislenilen; Siyasa! Parti*ler; Tek PaSistemi.
 
Geri
Üst