Arkelip arkhe (ilk başlangıç) ve typos (ör*nek) kelimelerinin birleşimi olup "ilk örnek", "başlangıç örneği" anlamlarına gelir.
Sokrates-önccsi felsefede genel olarak "ark-hc" terimi, "kozmos"un çıktığı veya meydana getirildiği ilk esas, ana madde veya başlangıç maddesi anlamında kullanılmıştır. Bununla "kozmos"un bizzat sahip olduğu birlik (mo-nas)in, düzen ya da ahenk (harmonİa)in ger*çekleştirilmesinde bu başlangıç maddesi te*mci alınmak istenmiştir.
Fakat terimin teknik anlamda kullanılması Platon felsefesinde orlaya çıkmıştır. Platon felsefesinde arketip terimi ideaların icmellen-dirilmcsinde ve açıklanmasında kullanılır. Bu*na göre idealar nesnelerin ölümsüz, sonsuz ve sınırsız örnekleridir. Onun için idealar, yani arkeıipler maddi olmadıkları gibi, sabit ve de*ğişmez, kısaca mükemmeldirler. Nesneler, ide*aların birer gölgesi mesabesinde oldukların*dan bunlara uymak durumundadırlar, çünkü ideaların birer kaba kopyalandır. Platon ve Yeni-Platoncu öğretilere bağlı kalan Ortaçağ Skolastikleri de Platon felsefesinde sözkonu-su olan arketip terimi üzerinde tartışmışlar*dır. Özellikle Nominalistler ile Gerçekçiler arasında süren nesnelerin mahİyelİ, lümeller sorunu bir anlamda arketip terimiyle de İlişki*lidir.
Yeni çağlarda Locke, arketip terimini değişik ve bütünüyle farklı bir anlamda kullana*cak ve terimi "zihnin bir araya getirdiği basit düşünce derlemeleri" şeklinde tanımlayacak*tır.
Biyoloji alanında evrimci öğretiyi benimse*yenler ve bu öğretide önemli yeri olan dönü*şümcüler (transformationists) çeşitli türlerin ortak atası olan ve türlerdeki değişikliklere rağmen temel özelliklerini koruyan ilkel or*gan tipine arketip demişlerdir. Sözgelimi, bir*birinden bütünüyle farklı görünüşleri olan çe*şitli memelilerde, yüksek düzeyde tipik ben*zerlikler sözkonusudur. Goethe bütün omur*galıların arketipini belirlemeye çalışırken, ba*zıları daha İleri giderek protoplazmada bütün türlerin ilkel ve ortak arketipini bulduklarını ileri sürmüşlerdir.
İsmail KM.LIOĞLU
Sokrates-önccsi felsefede genel olarak "ark-hc" terimi, "kozmos"un çıktığı veya meydana getirildiği ilk esas, ana madde veya başlangıç maddesi anlamında kullanılmıştır. Bununla "kozmos"un bizzat sahip olduğu birlik (mo-nas)in, düzen ya da ahenk (harmonİa)in ger*çekleştirilmesinde bu başlangıç maddesi te*mci alınmak istenmiştir.
Fakat terimin teknik anlamda kullanılması Platon felsefesinde orlaya çıkmıştır. Platon felsefesinde arketip terimi ideaların icmellen-dirilmcsinde ve açıklanmasında kullanılır. Bu*na göre idealar nesnelerin ölümsüz, sonsuz ve sınırsız örnekleridir. Onun için idealar, yani arkeıipler maddi olmadıkları gibi, sabit ve de*ğişmez, kısaca mükemmeldirler. Nesneler, ide*aların birer gölgesi mesabesinde oldukların*dan bunlara uymak durumundadırlar, çünkü ideaların birer kaba kopyalandır. Platon ve Yeni-Platoncu öğretilere bağlı kalan Ortaçağ Skolastikleri de Platon felsefesinde sözkonu-su olan arketip terimi üzerinde tartışmışlar*dır. Özellikle Nominalistler ile Gerçekçiler arasında süren nesnelerin mahİyelİ, lümeller sorunu bir anlamda arketip terimiyle de İlişki*lidir.
Yeni çağlarda Locke, arketip terimini değişik ve bütünüyle farklı bir anlamda kullana*cak ve terimi "zihnin bir araya getirdiği basit düşünce derlemeleri" şeklinde tanımlayacak*tır.
Biyoloji alanında evrimci öğretiyi benimse*yenler ve bu öğretide önemli yeri olan dönü*şümcüler (transformationists) çeşitli türlerin ortak atası olan ve türlerdeki değişikliklere rağmen temel özelliklerini koruyan ilkel or*gan tipine arketip demişlerdir. Sözgelimi, bir*birinden bütünüyle farklı görünüşleri olan çe*şitli memelilerde, yüksek düzeyde tipik ben*zerlikler sözkonusudur. Goethe bütün omur*galıların arketipini belirlemeye çalışırken, ba*zıları daha İleri giderek protoplazmada bütün türlerin ilkel ve ortak arketipini bulduklarını ileri sürmüşlerdir.
İsmail KM.LIOĞLU