Sözlük anlamı uzaklaştırma, ayırma, çekil*medir. İslam siyaset terimi olarak: "Görevdeki bir İmam'ın (Halife) İmamct'te aranan vasıf*lardan birini kaybetmesiyle Ehl-i Hail ve'l-Akd tarafından görevden uzaklaştırılma*sı" anlamına kullanılmıştır. Azl, siyaset konu*sunda yazan İslam fukahasının en çok tartıştı*ğı konulardan biridir. Bir yandan Ümmetin başında zamanın en iyi ve en layık kişisinin bu*lunmasının zorunluluğu, bir yandan da Asr-ı Saadet'in hemen bitiminde yaşanan kanlı olay*ların sonuçlarını görme, konu hakkında konu*şup yazmayı zorlaştırmıştır. Fukaha (Fıkıhçı-lar) azl ve ona bağlı olarak ayaklanma konu*sunda 'iyimserler' ve 'sert tutumlular' diye iki gruba ayrılabilir. Yalnız tek söz halinde ittifak edilen ve sözü muteber hiçbir otoritenin itiraz etmediği bir hüküm vardır: "İman sınırını aşıp küfre giren hiçbir İnsan mü'minlcrin başında yönetici olarak bulunamaz". Sahih ve sarih naslardan kaynaklanan bu hükümde sözbirliği vardır. İmam Nevcvi, Nisa 141. ayeti bu konu*da birinci delil olarak gösterir.
İslam ulemasının İmam'ın azli için sebeb ku-bul ettiği gerekçeleri ve tartışılan yönlerini şöyle özetleyebiliriz:
1- Küfür ve irtidat hali: Ümmetin icmaı ile bu durumda görevden alınır ve öldürülür. Bu konuda ihtilaf yoktur. Kaldı ki sıradan bir va*tandaş için de irtidat, ölümü gerekıiren bir suçtur.
2-Namazı terki ve namazı engellemesi: Açık hadislerle böyle bir yöneticiye karşı savaş em*redilmiştir (bkz. Müslim, 3/1483)
3- Allah'ın indirdiği ite hükmetmeme: Bu ey*lemi imamı, ister küfür, isterse de fısk veya zu*lüm durumuna düşürsün azlini zorunlu hale getirir. Kafir, fasık veya zalim olması ile çıka*cak sonuçlar ise "azl" olayı dışında incelenir.
4- Zulüm yapması, fasık ve bid'at ehlinden olması hali: Böyle bir insanın ilk başta göreve getirilmesi sakıncalıdır. Göreve geldikten son*ra bu vasıfları alması halinde ulemanın iki gö*rüşü vardır: Mutlak olarak görevden azledil*mesi gerektiği kanaatinde olanlar ve görev-
den alınması gerekmediği kanaatinde olanlar. Her iki grubun da dayandığı Şcr'İ naslar var*dır. Ancak, azlin gerekli olmadığını söyleyen*lere tesir eden asıl olay, yaşanmış tarih ve müs-lümanların maslahatını öne çıkarmalarıdır. Onlara göre, zor kullanarak azletme yerine başka barışçı yollar denenmelidir. Konuyu bi*raz daha geniş açıdan inceleyenler de olmuş*tur: Bunlar, İmamın sözkonusu tavırlarını inancındaki sapmalar ve eylemlerinde sapma*lar diye ikiye ayırırlar. Bu durumda genel Öl*çü; raiyyenin ondan etkilenerek İslami hayatı çiğnemeye cesaretlenip ccsarctlencmcycceği-dir.
5- İmam'ın otoritesini kaybetme hali: İmam, görevlilerden birinin onu etkisiz hale getirip yönlendirmesi, esir düşmesi, ayaklanma veya bir ihtilalle görevinden uzaklaştırılması, aklî dengesinin bozulması, körlük, sağırlık ve dil*sizlik gibi bir özrü olması gibi sebeplerle pasi-fİze olmuş olabilir. Bütün bu durumlarda Ehl-i Hail ve'l-Akd, azlin gerekli olup olmadı*ğında karar yetkisine sahiptir. Ehl-i Hail ve'l-Akd, mevcut İmamın azlini karara bağlar*ken, Ümmetin mevcut durumu İle, muhtemel durumu arasındaki maslahatını gözetmek du*rumundadır. Ancak, küfür veya İrtidat (ve na*maza engel olma) durumunda sonuç ne olur*sa olsun azli şarttır.
Azlin tahakkuk yolları da şunlardır:
1- İmam kendisini azledebilir: Hz.Hüseyin (r.) kendi kendini azleimiştir. Ancak Şcr'i bir gerekçe olmadan daha rahat bir hayal için gö*revden ayrılması konusunda fakihicrin üç gö*rüşü vardır: Ayrılabilir ve ayrılamaz tartışması yanında orta bir görüş İse, Ümmetin maslaha*tının dikkate alınması şeklindedir. Bu üçüncü görüş, üzerindeki görevin far/.-ı ayın veya farz-ı kifaye olmasına bağlıdır.
2- Silahlı ayaklanma: Bu yolla imam değiştir*menin öncüleri Haricilerdir. Genelde uygun görülmemiş olmakla beraber Şcr'i bir yol ola*rak benimseyenler de vardır.
3- Diğer barışçıl yollar: Gösteri, boykot vb. yollarla mü'minler İmam'ın azil isteğini dile getirebilirler. Ehl-i Hail ve'l-Akd yine son ka*rar merciidir.
__________________
İslam ulemasının İmam'ın azli için sebeb ku-bul ettiği gerekçeleri ve tartışılan yönlerini şöyle özetleyebiliriz:
1- Küfür ve irtidat hali: Ümmetin icmaı ile bu durumda görevden alınır ve öldürülür. Bu konuda ihtilaf yoktur. Kaldı ki sıradan bir va*tandaş için de irtidat, ölümü gerekıiren bir suçtur.
2-Namazı terki ve namazı engellemesi: Açık hadislerle böyle bir yöneticiye karşı savaş em*redilmiştir (bkz. Müslim, 3/1483)
3- Allah'ın indirdiği ite hükmetmeme: Bu ey*lemi imamı, ister küfür, isterse de fısk veya zu*lüm durumuna düşürsün azlini zorunlu hale getirir. Kafir, fasık veya zalim olması ile çıka*cak sonuçlar ise "azl" olayı dışında incelenir.
4- Zulüm yapması, fasık ve bid'at ehlinden olması hali: Böyle bir insanın ilk başta göreve getirilmesi sakıncalıdır. Göreve geldikten son*ra bu vasıfları alması halinde ulemanın iki gö*rüşü vardır: Mutlak olarak görevden azledil*mesi gerektiği kanaatinde olanlar ve görev-
den alınması gerekmediği kanaatinde olanlar. Her iki grubun da dayandığı Şcr'İ naslar var*dır. Ancak, azlin gerekli olmadığını söyleyen*lere tesir eden asıl olay, yaşanmış tarih ve müs-lümanların maslahatını öne çıkarmalarıdır. Onlara göre, zor kullanarak azletme yerine başka barışçı yollar denenmelidir. Konuyu bi*raz daha geniş açıdan inceleyenler de olmuş*tur: Bunlar, İmamın sözkonusu tavırlarını inancındaki sapmalar ve eylemlerinde sapma*lar diye ikiye ayırırlar. Bu durumda genel Öl*çü; raiyyenin ondan etkilenerek İslami hayatı çiğnemeye cesaretlenip ccsarctlencmcycceği-dir.
5- İmam'ın otoritesini kaybetme hali: İmam, görevlilerden birinin onu etkisiz hale getirip yönlendirmesi, esir düşmesi, ayaklanma veya bir ihtilalle görevinden uzaklaştırılması, aklî dengesinin bozulması, körlük, sağırlık ve dil*sizlik gibi bir özrü olması gibi sebeplerle pasi-fİze olmuş olabilir. Bütün bu durumlarda Ehl-i Hail ve'l-Akd, azlin gerekli olup olmadı*ğında karar yetkisine sahiptir. Ehl-i Hail ve'l-Akd, mevcut İmamın azlini karara bağlar*ken, Ümmetin mevcut durumu İle, muhtemel durumu arasındaki maslahatını gözetmek du*rumundadır. Ancak, küfür veya İrtidat (ve na*maza engel olma) durumunda sonuç ne olur*sa olsun azli şarttır.
Azlin tahakkuk yolları da şunlardır:
1- İmam kendisini azledebilir: Hz.Hüseyin (r.) kendi kendini azleimiştir. Ancak Şcr'i bir gerekçe olmadan daha rahat bir hayal için gö*revden ayrılması konusunda fakihicrin üç gö*rüşü vardır: Ayrılabilir ve ayrılamaz tartışması yanında orta bir görüş İse, Ümmetin maslaha*tının dikkate alınması şeklindedir. Bu üçüncü görüş, üzerindeki görevin far/.-ı ayın veya farz-ı kifaye olmasına bağlıdır.
2- Silahlı ayaklanma: Bu yolla imam değiştir*menin öncüleri Haricilerdir. Genelde uygun görülmemiş olmakla beraber Şcr'i bir yol ola*rak benimseyenler de vardır.
3- Diğer barışçıl yollar: Gösteri, boykot vb. yollarla mü'minler İmam'ın azil isteğini dile getirebilirler. Ehl-i Hail ve'l-Akd yine son ka*rar merciidir.
__________________