BEŞLİ , Beş kişi , beş birim içeren şey için kullanılır: Beşli çete. -Arit. Beşli sayılama, 5 tabanlı sayılama sistemi.
-Müz. Beşli aralık, diatonik ıskalada beş dereceli aralık. (Bk. ansikl. böl.) -Patol. Beşli humma, iki nöbet arasında üç gün ara veren ve böylece beş günde bir gelen humm
-Süslem. sant. Beşli yıldız .
-Üzerinde beş sayısı olan oyun kâğıdı: Kupa beşlisi.
-Ed. Bentleri beşer dizeden oluşan şiir türü. (Divan edebiyatında muhammes' ler bu niteliği taşıyordu. Yeni Türk şiirinde uyak sıralanışları değişik biçimlerde beşliler yazıldı: abbba (Erenköyü'nde bahar, Y. K. Beyatlı), aabba (Kar, M. Dıranas), ababa (Otuz beş yaş, C. S. Tarancı) vb.
-Kur. tar. Osmanlı devletinde, görevi seferde yol işlerinde çalışmak olan beş akçe ulufeli yeniçeri askerine verilen ad.
-Kalelerde muhafız olarak kullanılan bir tür asker. (Sınır bölgelerindeki köyler halkından her beş evden bir kişi olarak toplandıkları için bu adla anılırlardı. Kaleler-deki azap, farisan gibi muhafız kuvvetlerine yardımcı olurlar, gerektiğinde geri hizmetlerde de kullanılırlardı.)
-Müz. Beş ses , çalgı partisinden oluşan müzik parçası. (Bk. ansikl. böl.)
-
Beş şarkıcı , çalgıcıdan oluşan topluluk. (Eşanl. KENTET.)
-Aynı aileden beş çalgının oluşturduğu topluluk.
-Müz. Beşli aralık, tam (3 ton ve
1 diatonik yarım-ton), eksilmiş (2 ton ve
2 diatonik yarım-ton) , artık (3 ton, 1 diatonik yarım-ton ve 1 kromatik yarım -ton) olabilir; birincisi, tam bir uyum doğurur; öbür ikisi uyumsuz aralıklardır. Ses veren cisimlerin titreşiminde, oktav ve dörtlüyle birlikte, en basit ilişki sayılan beşli, çekenin (5. derece) ayrıcalıklı konumunu belirler ve birseslilikte kalış işleviyle periyotların tümcelerin birbirinden ayrılmasını; çokseslilikteyse, yanıt füg için temel bilgiyi sağlar.
-Beş ses için müzik yazımı, Rönesans boyunca missa, motet ve İtalyan madrigalinde kullanıldı. XVII. yy.'da Fransa'da Lully ve izleyicileri, "5'li koro"dan yararlandılar (üç solistli küçük koro, bu büyük korodan türedi). XVIII. yy. İtalyan bestecileri, ustalık gerektiren, hızlı bir opera perdesi sonu hazırlamak için, bir operanın beş solocusunu genellikle bir araya getirdiler. XVII. yy.'dan başlayarak beş
ses için yazılmış bazı çoksesli yapıtlar, çalgılara uyarlanmışsa da, XVIII. yy.'ın ortalarından başlayarak, Boccherini, J. S. Bach, Mozart gibi besteciler, beş partili çalgısal yapıtlar besteleyerek özel bir repertuar oluşturdular. Yaylı çalgılar beşlisi çok tutuldu. Ama, 2 keman, viyola ve çel-lo'nun, dengeyi bozan çeşitli bileşimleri de ortaya çıktı (Schubert çello sayısını ikiye çıkardı). Kimi besteciler dört yaylı çalgıya bir piyano (Mozart, Schubert), kimileri de (Mozart, Weber) bir üflemeli çalgı (örn. klarinet) ekleyerek beşliler oluşturdular. Yalnızca üflemeli çalgılardan oluşan beşliler de ortaya çıktı. XIX. yy. ve XX. yy.'ın başında, beşliler, oda müziğinin sınırlarını genişleten bir anlatım biçiminin yaratılmasını sağladı (Schumann, Franck, Faure, Schmitt).
-Müz. Beşli aralık, diatonik ıskalada beş dereceli aralık. (Bk. ansikl. böl.) -Patol. Beşli humma, iki nöbet arasında üç gün ara veren ve böylece beş günde bir gelen humm
-Süslem. sant. Beşli yıldız .
-Üzerinde beş sayısı olan oyun kâğıdı: Kupa beşlisi.
-Ed. Bentleri beşer dizeden oluşan şiir türü. (Divan edebiyatında muhammes' ler bu niteliği taşıyordu. Yeni Türk şiirinde uyak sıralanışları değişik biçimlerde beşliler yazıldı: abbba (Erenköyü'nde bahar, Y. K. Beyatlı), aabba (Kar, M. Dıranas), ababa (Otuz beş yaş, C. S. Tarancı) vb.
-Kur. tar. Osmanlı devletinde, görevi seferde yol işlerinde çalışmak olan beş akçe ulufeli yeniçeri askerine verilen ad.
-Kalelerde muhafız olarak kullanılan bir tür asker. (Sınır bölgelerindeki köyler halkından her beş evden bir kişi olarak toplandıkları için bu adla anılırlardı. Kaleler-deki azap, farisan gibi muhafız kuvvetlerine yardımcı olurlar, gerektiğinde geri hizmetlerde de kullanılırlardı.)
-Müz. Beş ses , çalgı partisinden oluşan müzik parçası. (Bk. ansikl. böl.)
-
Beş şarkıcı , çalgıcıdan oluşan topluluk. (Eşanl. KENTET.)
-Aynı aileden beş çalgının oluşturduğu topluluk.
-Müz. Beşli aralık, tam (3 ton ve
1 diatonik yarım-ton), eksilmiş (2 ton ve
2 diatonik yarım-ton) , artık (3 ton, 1 diatonik yarım-ton ve 1 kromatik yarım -ton) olabilir; birincisi, tam bir uyum doğurur; öbür ikisi uyumsuz aralıklardır. Ses veren cisimlerin titreşiminde, oktav ve dörtlüyle birlikte, en basit ilişki sayılan beşli, çekenin (5. derece) ayrıcalıklı konumunu belirler ve birseslilikte kalış işleviyle periyotların tümcelerin birbirinden ayrılmasını; çokseslilikteyse, yanıt füg için temel bilgiyi sağlar.
-Beş ses için müzik yazımı, Rönesans boyunca missa, motet ve İtalyan madrigalinde kullanıldı. XVII. yy.'da Fransa'da Lully ve izleyicileri, "5'li koro"dan yararlandılar (üç solistli küçük koro, bu büyük korodan türedi). XVIII. yy. İtalyan bestecileri, ustalık gerektiren, hızlı bir opera perdesi sonu hazırlamak için, bir operanın beş solocusunu genellikle bir araya getirdiler. XVII. yy.'dan başlayarak beş
ses için yazılmış bazı çoksesli yapıtlar, çalgılara uyarlanmışsa da, XVIII. yy.'ın ortalarından başlayarak, Boccherini, J. S. Bach, Mozart gibi besteciler, beş partili çalgısal yapıtlar besteleyerek özel bir repertuar oluşturdular. Yaylı çalgılar beşlisi çok tutuldu. Ama, 2 keman, viyola ve çel-lo'nun, dengeyi bozan çeşitli bileşimleri de ortaya çıktı (Schubert çello sayısını ikiye çıkardı). Kimi besteciler dört yaylı çalgıya bir piyano (Mozart, Schubert), kimileri de (Mozart, Weber) bir üflemeli çalgı (örn. klarinet) ekleyerek beşliler oluşturdular. Yalnızca üflemeli çalgılardan oluşan beşliler de ortaya çıktı. XIX. yy. ve XX. yy.'ın başında, beşliler, oda müziğinin sınırlarını genişleten bir anlatım biçiminin yaratılmasını sağladı (Schumann, Franck, Faure, Schmitt).