Hızlandıran prensibi, tüketim harcama*larının, müteşebbislerin yatırım kârları ve buna bağlı olarak milli gelir üzerindeki et*kilerini açıklamaktadır. Bu kavram tarihi gelişim içerisinde "çarpan"dan çok daha eskilere uzanmaktadır. 1913' de Aftalion (Les Crises Penodiaues de Surprodacti-on), 1917'deJ.M. Clark (Bussiness Acce-leraüon and the Law ofDemand, Journal ofPoliücalEconomy), 1936'daR.F. Har-rod (Trade Cycle) konuyu esas hatlarıyla ortaya koyarak, tartışmışlardır. Son za*manlarda ise Hİcks (A Contribution to the VıeoryofTlte Trade Cycle, Oxford, 1950) adlı eserinde, dinamik bir modelin moto*ru olarak hızlandıran prensibini almakta*dır. Hızlandıran prensibi, gelişmiş ülke*lerdeki iktisadi dalgalanmaları izah et*mektedir. Keynes sonrası analizler ve bü*yüme modelleri için de önem taşımakta*dır.
Tam kapasite ile çalışan bir ülkede tüke*tim malları talebinin artması, bu artan ta*lebin karşılanması için yeni kapasitelerin yaratılmasını gerekli kılacaktır. Örneğin, gelirlerin artışı ile birlikte halkın kumaş talebinin arttığını düşünelim. Tekstil sek*töründe şayet atıl kapasite yoksa, bu du*rumda, makine, hammadde, yarı-mamul madde siparişine yeniden İhtiyaç duyula*caktır. Böylece yatırımlar uyarılmış ola*caktır. Hızlandıran prensibi, otonom yatı*rımı bir tarafa bırakarak, tüketim değişik*liği ile uyarılmış yatırım arasındaki İlişkiyi incelemekte ve bu ilişkinin milli gelire et*kisini açıklamaktadır. Burada zaman un*suru sözkonusudur. Başka bir deyişle (+-1) devresinde tüketim miktarında meydana gelen değişmenin + zamanında*ki yatırım harcamasına etkisi sözkonusu-dur.
Hızlandıran prensibi gerçek hayatta ba*zı temel varsayımlara dayanarak çalışmak*tadır: Bu varsayımlar şöyle sıralanabilir
: 1- Ekonomide atıl kapasite yoktur üretim tam kapasite ile çalışmaktadır;
2- Mevcut kapitalin her yıl belli bir oram amortis*manlara ayrılmaktadır. Bu nedenle amor*tismanı hızlandırmak mümkün değildir. Örneğin makine 15 yıl kullanılacaksa her yıl değerinin 1/15'i amortismanlara ayrı*lacaktır;
3- İstihdam seviyesini yükselte-reküretimi artırma ihtimali bulunmamak*tadır, tek yol yatırım artışıdır;
4- Talep ar*tışının sürekli olacağı kanaati bulunmak*tadır, bu durumda geleceğe dönük tah*minler dikkate alınmaz; 5- Tamamlanmış malların üretimini belli bir oranda artır*mak için yatırımların da aynı oranda art*ması gerekmektedir. Üretim faktörleria-rasında değişmeyen bir katsayı vardır.
Hızlandıran katsayısı (a), tüketimdeki değişikliğin kendisinin kaç katı uyarılmış yatırım harcamasına sebep olduğunu gös*termektedir. Hızlandıran katsayısı = 1 olan bir ekonomide birim tüketim malı el*de etmek için 1080 birim yatırım malına İhtiyaç duyulsun. Dönem başına amortis*man oranı da başlangıç teçhizatının % 10'u olsun. Bu durumda her dönem yatı*rım mallarından 10 biriminin yenilenmesi gerekecektir. İlk dönem, tüketim malları talebinde % 10 artış meydana gelsin. Bu durumda 10 birimlik ikame yatırımının yanında 10 birimlik de uyarılmış yatırım yer alacak, yani toplam yatırım harcama*ları 10'dan 20'ye çıkacak veya başka bir ifadeyle % 100 artacaktır.
İkinci dönemde, tüketim malları talebin*de yaklaşık olarak % 5 bir artış olsun. Bu takdirde tüketim malları talebi 1150 uya*rılmış yatırım malları talebi 5 birim olaçaktır. Bu dönemde toplam yatırım (ika*me yatırımı İle uyarılmış yatırımın topla*mı) 15'dir. Tüketim mallan talebi, % 5 arttığı halde yatırım malları talebi % 25 daralmıştır.
Üçüncü dönemde, tüketim malları tale-S. binde bir değişiklik olmadığı varsayılsın. Bu sefer toplam yatırım sadece ikame ya*tırımından (10 birim) ibaret kalacak ve so*nuç olarak yatırım malları talebi % 33,3 azalacaktır.
Dördüncü dönemde tüketim malları ta*lebinde azalma vardır, bu durumda teşeb*büsler ihtiyaca nazaran geniş bir kapasite fazlası ile karşılaştıklarından ikame yatı*rımları durdurulabilir. Bununla uyarılmış yatırım sıfıra inmiş olmaktadır. Bu du*rum aşağıdaki tabloda daha açıkça görül*mektedir:
içinde bir seviyeden diğerine büyüme had-didir, (AC/AT) dir. Nitekim tabloda açık*lanan örnekte, tüketimin önce yükselen bir büyüme haddi ile çoğalması ikame ya*tırımı yüksek bir oranda arttırırken, erte*si dönem, tüketim mutlak olarak arttığı halde, büyüme haddinin yavaşlaması ika*me yatırımı sıfıra indirmiştir. O halde; a) Tüketim yükselen bir büyüme haddi ile çoğaldıkça uyarılmış yatırım artar; b) Tü*ketim, alçalan bir büyüme haddi ile çoğal*dığı andan itibaren uyarılmış safi yatırım azalır; c) Tüketimin belli bir seviyede is*tikrar göstermesi uyarılmış yatırımı sıfıra indirir; d) Tüketim azalışı uyarılmış yatırı*mı, ikame yatırımı ve toplam yatırım mal*ları talebini sıfıra düşürür.
Tam kapasite ile çalışan bir ülkede tüke*tim malları talebinin artması, bu artan ta*lebin karşılanması için yeni kapasitelerin yaratılmasını gerekli kılacaktır. Örneğin, gelirlerin artışı ile birlikte halkın kumaş talebinin arttığını düşünelim. Tekstil sek*töründe şayet atıl kapasite yoksa, bu du*rumda, makine, hammadde, yarı-mamul madde siparişine yeniden İhtiyaç duyula*caktır. Böylece yatırımlar uyarılmış ola*caktır. Hızlandıran prensibi, otonom yatı*rımı bir tarafa bırakarak, tüketim değişik*liği ile uyarılmış yatırım arasındaki İlişkiyi incelemekte ve bu ilişkinin milli gelire et*kisini açıklamaktadır. Burada zaman un*suru sözkonusudur. Başka bir deyişle (+-1) devresinde tüketim miktarında meydana gelen değişmenin + zamanında*ki yatırım harcamasına etkisi sözkonusu-dur.
Hızlandıran prensibi gerçek hayatta ba*zı temel varsayımlara dayanarak çalışmak*tadır: Bu varsayımlar şöyle sıralanabilir
: 1- Ekonomide atıl kapasite yoktur üretim tam kapasite ile çalışmaktadır;
2- Mevcut kapitalin her yıl belli bir oram amortis*manlara ayrılmaktadır. Bu nedenle amor*tismanı hızlandırmak mümkün değildir. Örneğin makine 15 yıl kullanılacaksa her yıl değerinin 1/15'i amortismanlara ayrı*lacaktır;
3- İstihdam seviyesini yükselte-reküretimi artırma ihtimali bulunmamak*tadır, tek yol yatırım artışıdır;
4- Talep ar*tışının sürekli olacağı kanaati bulunmak*tadır, bu durumda geleceğe dönük tah*minler dikkate alınmaz; 5- Tamamlanmış malların üretimini belli bir oranda artır*mak için yatırımların da aynı oranda art*ması gerekmektedir. Üretim faktörleria-rasında değişmeyen bir katsayı vardır.
Hızlandıran katsayısı (a), tüketimdeki değişikliğin kendisinin kaç katı uyarılmış yatırım harcamasına sebep olduğunu gös*termektedir. Hızlandıran katsayısı = 1 olan bir ekonomide birim tüketim malı el*de etmek için 1080 birim yatırım malına İhtiyaç duyulsun. Dönem başına amortis*man oranı da başlangıç teçhizatının % 10'u olsun. Bu durumda her dönem yatı*rım mallarından 10 biriminin yenilenmesi gerekecektir. İlk dönem, tüketim malları talebinde % 10 artış meydana gelsin. Bu durumda 10 birimlik ikame yatırımının yanında 10 birimlik de uyarılmış yatırım yer alacak, yani toplam yatırım harcama*ları 10'dan 20'ye çıkacak veya başka bir ifadeyle % 100 artacaktır.
İkinci dönemde, tüketim malları talebin*de yaklaşık olarak % 5 bir artış olsun. Bu takdirde tüketim malları talebi 1150 uya*rılmış yatırım malları talebi 5 birim olaçaktır. Bu dönemde toplam yatırım (ika*me yatırımı İle uyarılmış yatırımın topla*mı) 15'dir. Tüketim mallan talebi, % 5 arttığı halde yatırım malları talebi % 25 daralmıştır.
Üçüncü dönemde, tüketim malları tale-S. binde bir değişiklik olmadığı varsayılsın. Bu sefer toplam yatırım sadece ikame ya*tırımından (10 birim) ibaret kalacak ve so*nuç olarak yatırım malları talebi % 33,3 azalacaktır.
Dördüncü dönemde tüketim malları ta*lebinde azalma vardır, bu durumda teşeb*büsler ihtiyaca nazaran geniş bir kapasite fazlası ile karşılaştıklarından ikame yatı*rımları durdurulabilir. Bununla uyarılmış yatırım sıfıra inmiş olmaktadır. Bu du*rum aşağıdaki tabloda daha açıkça görül*mektedir:
içinde bir seviyeden diğerine büyüme had-didir, (AC/AT) dir. Nitekim tabloda açık*lanan örnekte, tüketimin önce yükselen bir büyüme haddi ile çoğalması ikame ya*tırımı yüksek bir oranda arttırırken, erte*si dönem, tüketim mutlak olarak arttığı halde, büyüme haddinin yavaşlaması ika*me yatırımı sıfıra indirmiştir. O halde; a) Tüketim yükselen bir büyüme haddi ile çoğaldıkça uyarılmış yatırım artar; b) Tü*ketim, alçalan bir büyüme haddi ile çoğal*dığı andan itibaren uyarılmış safi yatırım azalır; c) Tüketimin belli bir seviyede is*tikrar göstermesi uyarılmış yatırımı sıfıra indirir; d) Tüketim azalışı uyarılmış yatırı*mı, ikame yatırımı ve toplam yatırım mal*ları talebini sıfıra düşürür.