Kalıp yapımının en önemli taraflarından biride kalıp yüzeylerinin parlatılmasıdır. Kalıp yüzeylerinin parlatılması kalıp yapımının çeşitli zamanlarında yapılır. Genellikle bu parlatma iş parçasının gerektirdiği kalitede olur. İş parçasının görülen yüzeylerini bilhassa düzgün olması istenen yerlerini meydana getirecek yüzler, iş parçasından daha temiz ve parlak olmalıdır (1). Bir çok parlatma işlemleri tesviyeciler yahut parlatıcılar tarafından yapılır. Parlatıcıların kullandığı bazı parlatma takımları şunlardır : Çeşitli numara, ölçü ve biçimde eğeler, bol çeşitli, biçim ve taneli gaz taşları, çeşitli numarada elmas aşındırıcılar, çeşitli numarada zımpara kağıtları, ağaç kalemler, spiral taş, sert kıl fırçalar, parlatma keçeleri, yağlayıcılar v.b..(1).
1. GİRİŞ Plastik kalıp imalatının en önemli aşaması parlatma sürecidir. Çünkü , göze hitap eden bir plastik parçanın kalıbını ne kadar pahalı ve modern teknoloji ile yaparsanız yapın, parlatma iyi yapılmadığı sürece bir işe yaramaz (1). Parlatma işlemi elle yapılacaksa, yüzeyi sertleştirilmiş kalıplara uygulanır. Ancak, elle yapılan parlatma işlemi, arzu edilen düzeyde yapılamaz ve zaman kaybına sebep olur. Sertleştirilmiş kalıpların parlatılması gerekiyorsa, kalıp sertliği giderildikten sonra parlatma işlemi yapılmalıdır. Ancak, bu şekilde yapılan parlatma işlemi kalıp maliyetini artırır. Bunun yerine, kalıp sertliği giderilmeden yapılabilen parlatma metotları uyğulanır (4).
2. KALIP PARLATMA ELEMANLARI Kalıp parlatmada kullanılan elemanlardan bazılarını sırası ile açıklayalım:
1. Gaztaşları : Taşlar özellikle kalıp parlatma için üretilmiştir. Kullanım sırasında kontrol tutarlılık ve yüksek kaliteyi temin eder. İçeriğinde sadece yüksek kalitede aşındırıcı tanecikler kullanılmıştır. Kullanıcılardan gelen taleplere uygun olarak teknolojiler ve terkipler geliştirilmiştir. Sertlik, kırılma, aşındırma ve ebatlar ihtiyaçlar doğrultusunda belirlenmiştir. Her taşın kendisine has özelliği vardır. Gaztaşları aşağıdaki çizelgede görüldüğü üzere ve belirtilen ölçülerde üretilmektedir. Taşların 120, 150, 180, 220, 320, 400 ve 600 kumları mevcuttur (3). Gaztaşı Tutucular : Gaztaşlarının el ile ve makinalar ile kullanımını kolaylaştırmak için tasarlanmıştır (1). • VEA : Gaztaşlarını eğeleme makinalarında kullanabilmek için yapılmıştır. 13 mm ye kadar sıkma kapasitesine sahiptir. İstenilen açıdan kullanabilme ve ayar edilme özelliği vardır (1). • H – 20 : Gaztaşlarını elle kullanmaya olanak verir. 4*4, 6*3, 6*6 ölçülerindeki gaztaşlarını tutabilir (1). • H – 10 : Gaztaşlarının elle kullanımını sağlar. 6*3, 6*6, 3*13 ölçülerindeki gaztaşlarını tutabilir (1). 2. Zımparalar :Yüzeylerin zımparalanmasında kullanılır. 3. Ağaç Lebleme Çubukları : Sert ve yumuşak olarak iki tiptir. Sert ağaçlar toz haline getirilip preslenmiştir. Laminelidir. Yumuşak ağaçlar ise püsküllenme yapmayan balsa ağaçlarıdır (1). 4. Parlatma Keçeleri : Dokumaya elverişli, hayvan kıllarından üstün Amerikan teknolojisi ile imal edilen, parlatma keçeleri, özel olarak yıkanıp, preslenmiş ve fırınlanmıştır. Bu özellikleri onlara uzun süre kullanım avantajı sağlamaktadır. Silindirik ve konik tiplerde saplı olarak, ayrıca düz geniş bloklar ve parçacıklar halinde satılırlar. Kullanım yerine göre sert, orta sert ve yumuşak olarak üç değişik kalitede yapılmışlardır. Elmas pastalar ile finiş parlatmada kullanılırlar. Çok yüksek devirlerde kullanıldığında kesinlikle yanmazlar (1). 5. Elmas Pastalar (Macunlar) : Elmas pasta terkipleri yüksek vasıflı malzemelerden istifade edilerek, kalitenin ve verimliliğin önemli olduğu pres ve enjeksiyon kalıplarının parlatılması için geliştirilmiştir. Elmas pastalar tabii ve endüstriyel elmas karışımından elde edilmiştir. Tabi elmasın erişilmez kesme gücü, endüstriyel elmasın sertliği ve dayanıklılığı ile birleştirilmiştir. Emsallerine göre daha uzun ömürlüdür ve daha hızlı keser. Hem su tabanlı, hem de yağ tabanlı olup, tiner ve özel yumuşatıcı ile kullanılabilir. Super Us Hu ve Dıamex parlatma macunlarında, elmas zerrelerin süspansiyonunu sağlayan özel bir taşıyıcı vardır. Taşıyıcı serbest bir şekilde akarak terkibi daha çok yayar ve emsallerinden daha az yapışkandır (3). 6. Spiral taşlar : Spiral taşlar özellikle kalıp sektörü için üretilmiş olup, kalıpçılar tarafından yıllardır kullanılmaktadır. Spiral taşlarda sadece yüksek vasıflı aşındırma özelliği olan tanecikler kullanılmıştır. Bu münasebetle kullanıcı için fevkalade sonuçlar sağlar. Taşlar, beyaz(yumuşak), kırmızı(orta-sert) ve mavi(sert)
3
olmak üzere üç renktedir. Sertlik, şekil, hızlı talaş kaldırma ve uzun ömürlülük için süper alüminyum oksitten özel bağlama elemanı kullanılarak üretilmiştir. Kullanım yerlerine göre 2.34 mm, 3 mm ve 6 mm şaftlı (saplı) olarak mevcuttur (1). 7. Saplı Taşlar : Orta sert alüminyum oksitten, içersine kobalt karıştırılarak değişik formlarda imal edilmişlerdir. Taşlar orta sert olup kumunu kolayca dökebilme özelliğine sahip olup bu özellik sayesinde çalıştığı yüzeyin formunu kolayca alırlar. Her tür kalıp ve parça tesviyesinde rahatça kullanabilirler (1). 8. Elmas Eğeler : Yüzeylerin eğelenmesinde kullanılır. a) Saatçi Elmas Eğeler :120 kum kalınlığında saatçi elmas eğelerdir. Elmas boyu 50 mm ve 70 mm olarak iki tip mevcuttur. 5 adetlik ve 10 adetlik setler halinde de mevcuttur (1).
b) Elmas Makine Eğeleri : Eğeleme makinalarına takılarak kullanılan kısa tip elmas eğelerdir. Kum kalınlığı 150 microndur (1).
c) Best Makine Eğeleri : İşlenmesi zor olan formlar için dizayn edilen fare kuyruğu kıvrık makine eğelerdir. Setleri de mevcuttur (1). 9. Best Elmas ve CBN Taşlar: Çapları 0.4 mm’ den başlayarak 20 mm ye kadar çıkabilen elmas taşlar, uzun kullanım ömrü ve geç dökülmesi ile tesviye işlerinin en büyük yardımcısıdır. (1). 10. Seramik Taşlar : Kreton, seramik ve cam elyaflarının sıcakta sertleşen, kırılmayan ve çatlamayan reçinelerle birleşiminden yapılan bir seramik taştır (1). Karakteristik özellikleri: • Sertliklere karşı esnektir. Çatlama ve kırılmalara dayanır. Kullanımı kolaydır. • Hem seramik elyafın reçineyle iyi uygunlu hem de uzun elyaf yapısı(çok az bir çatlama ile ) uzun süre kullanımını sağlar. • Sıcaklığa dayanım maddeleri kullanıldığında ısıyı artırmaz. Seramik elyaflar kesici, parlatıcı ve kazıntıları azaltıcı olarak kullanılır. • Elyafın yerleşim teknolojisi bütün yüzeyin parlatılmasını sağlar. Yuvarlak ,silindir, ince veya uzun her şekildeki alanlarda çalışır. • İyi ayarlanmamış elyaflar pürüzlü alanların parlatılmasını engeller. • Elyafların düzenli birleştirme ultrasonik parlatıcılarla ve ezicilerle yeterli bir şekilde işler (1). Kreton serisinin 9 renkte çeşiti vardır. Bunlar : Kırmızı, Pembe, Sarı,Yeşil, Açık Mavi, Deniz Mavisi, Siyah, Portakal,Kahverengi (1). 11. Elastik Taşlar : Özel olarak yıkanıp eleklenmiş, alüminyum oksit ve silicon carbidedan yapılmış kauçuk bağlantılı olarak imal edilmiş aşındırıcı ve parlatıcı lastik taşlardır. Kalıp ve parça tesviyesi ve parlatmasında pratik kullanım alanı vardır (1). SONUÇ VE İRDELEME Kalıp yapımının en önemli taraflarından biride kalıp yüzeylerinin parlatılması olduğunu belirtmiştik. Kalıp parlatmada, Çeşitli ölçü ve biçimdeki eğeler, bol çeşitli, biçim ve taneli gaz taşları, çeşitli numarada zımpara kağıtları, çeşitli numarada elmas aşındırıcılar, ağaç kalemler, spiral taş, taşınır el zımpara makinası, sert kıl fırçalar, parlatma keçeleri, yağlayıcılar v.b. gibi araç gereçler kullanılmaktadır. Parlatıcının, bu parlatma elemanları ile ayırmış olduğumuz gruplar doğrultusunda parlatma işlemini yapması gerekir. Tabi ki bu işi yapacak parlatıcının geniş tecrübe ve bilği sahibi olması gerekir. Plastik parçanın kalıbını ne kadar pahalı ve modern teknoloji ile yaparsanız yapın, parlatması iyi yapılmadığı sürece bir işe yaramaz. O yüzden parlatma işlemlerine gerekli önemi göstermek gerekmektedir.
KAYNAKLAR
1. Hat – Teknik Kalıp Parlatma San. Tic. Ltd. Şti. Firma Kataloğu 2. KLUZ, John, Plastik Ve Döküm Kalıpları, S.162-166, Milli Eğitim Yayın Evi, istanbul. 3. SAMET Plastik Kalıp San. Tic. Ltd. Şti. Firma Kataloğu 4. ERİŞKİN, Yakup, 1983, Hacim Kalıpçılığı, S.175-181, Milli Eğitim Basım Evi, İstanbul, 1984.
1. GİRİŞ Plastik kalıp imalatının en önemli aşaması parlatma sürecidir. Çünkü , göze hitap eden bir plastik parçanın kalıbını ne kadar pahalı ve modern teknoloji ile yaparsanız yapın, parlatma iyi yapılmadığı sürece bir işe yaramaz (1). Parlatma işlemi elle yapılacaksa, yüzeyi sertleştirilmiş kalıplara uygulanır. Ancak, elle yapılan parlatma işlemi, arzu edilen düzeyde yapılamaz ve zaman kaybına sebep olur. Sertleştirilmiş kalıpların parlatılması gerekiyorsa, kalıp sertliği giderildikten sonra parlatma işlemi yapılmalıdır. Ancak, bu şekilde yapılan parlatma işlemi kalıp maliyetini artırır. Bunun yerine, kalıp sertliği giderilmeden yapılabilen parlatma metotları uyğulanır (4).
2. KALIP PARLATMA ELEMANLARI Kalıp parlatmada kullanılan elemanlardan bazılarını sırası ile açıklayalım:
1. Gaztaşları : Taşlar özellikle kalıp parlatma için üretilmiştir. Kullanım sırasında kontrol tutarlılık ve yüksek kaliteyi temin eder. İçeriğinde sadece yüksek kalitede aşındırıcı tanecikler kullanılmıştır. Kullanıcılardan gelen taleplere uygun olarak teknolojiler ve terkipler geliştirilmiştir. Sertlik, kırılma, aşındırma ve ebatlar ihtiyaçlar doğrultusunda belirlenmiştir. Her taşın kendisine has özelliği vardır. Gaztaşları aşağıdaki çizelgede görüldüğü üzere ve belirtilen ölçülerde üretilmektedir. Taşların 120, 150, 180, 220, 320, 400 ve 600 kumları mevcuttur (3). Gaztaşı Tutucular : Gaztaşlarının el ile ve makinalar ile kullanımını kolaylaştırmak için tasarlanmıştır (1). • VEA : Gaztaşlarını eğeleme makinalarında kullanabilmek için yapılmıştır. 13 mm ye kadar sıkma kapasitesine sahiptir. İstenilen açıdan kullanabilme ve ayar edilme özelliği vardır (1). • H – 20 : Gaztaşlarını elle kullanmaya olanak verir. 4*4, 6*3, 6*6 ölçülerindeki gaztaşlarını tutabilir (1). • H – 10 : Gaztaşlarının elle kullanımını sağlar. 6*3, 6*6, 3*13 ölçülerindeki gaztaşlarını tutabilir (1). 2. Zımparalar :Yüzeylerin zımparalanmasında kullanılır. 3. Ağaç Lebleme Çubukları : Sert ve yumuşak olarak iki tiptir. Sert ağaçlar toz haline getirilip preslenmiştir. Laminelidir. Yumuşak ağaçlar ise püsküllenme yapmayan balsa ağaçlarıdır (1). 4. Parlatma Keçeleri : Dokumaya elverişli, hayvan kıllarından üstün Amerikan teknolojisi ile imal edilen, parlatma keçeleri, özel olarak yıkanıp, preslenmiş ve fırınlanmıştır. Bu özellikleri onlara uzun süre kullanım avantajı sağlamaktadır. Silindirik ve konik tiplerde saplı olarak, ayrıca düz geniş bloklar ve parçacıklar halinde satılırlar. Kullanım yerine göre sert, orta sert ve yumuşak olarak üç değişik kalitede yapılmışlardır. Elmas pastalar ile finiş parlatmada kullanılırlar. Çok yüksek devirlerde kullanıldığında kesinlikle yanmazlar (1). 5. Elmas Pastalar (Macunlar) : Elmas pasta terkipleri yüksek vasıflı malzemelerden istifade edilerek, kalitenin ve verimliliğin önemli olduğu pres ve enjeksiyon kalıplarının parlatılması için geliştirilmiştir. Elmas pastalar tabii ve endüstriyel elmas karışımından elde edilmiştir. Tabi elmasın erişilmez kesme gücü, endüstriyel elmasın sertliği ve dayanıklılığı ile birleştirilmiştir. Emsallerine göre daha uzun ömürlüdür ve daha hızlı keser. Hem su tabanlı, hem de yağ tabanlı olup, tiner ve özel yumuşatıcı ile kullanılabilir. Super Us Hu ve Dıamex parlatma macunlarında, elmas zerrelerin süspansiyonunu sağlayan özel bir taşıyıcı vardır. Taşıyıcı serbest bir şekilde akarak terkibi daha çok yayar ve emsallerinden daha az yapışkandır (3). 6. Spiral taşlar : Spiral taşlar özellikle kalıp sektörü için üretilmiş olup, kalıpçılar tarafından yıllardır kullanılmaktadır. Spiral taşlarda sadece yüksek vasıflı aşındırma özelliği olan tanecikler kullanılmıştır. Bu münasebetle kullanıcı için fevkalade sonuçlar sağlar. Taşlar, beyaz(yumuşak), kırmızı(orta-sert) ve mavi(sert)
3
olmak üzere üç renktedir. Sertlik, şekil, hızlı talaş kaldırma ve uzun ömürlülük için süper alüminyum oksitten özel bağlama elemanı kullanılarak üretilmiştir. Kullanım yerlerine göre 2.34 mm, 3 mm ve 6 mm şaftlı (saplı) olarak mevcuttur (1). 7. Saplı Taşlar : Orta sert alüminyum oksitten, içersine kobalt karıştırılarak değişik formlarda imal edilmişlerdir. Taşlar orta sert olup kumunu kolayca dökebilme özelliğine sahip olup bu özellik sayesinde çalıştığı yüzeyin formunu kolayca alırlar. Her tür kalıp ve parça tesviyesinde rahatça kullanabilirler (1). 8. Elmas Eğeler : Yüzeylerin eğelenmesinde kullanılır. a) Saatçi Elmas Eğeler :120 kum kalınlığında saatçi elmas eğelerdir. Elmas boyu 50 mm ve 70 mm olarak iki tip mevcuttur. 5 adetlik ve 10 adetlik setler halinde de mevcuttur (1).
b) Elmas Makine Eğeleri : Eğeleme makinalarına takılarak kullanılan kısa tip elmas eğelerdir. Kum kalınlığı 150 microndur (1).
c) Best Makine Eğeleri : İşlenmesi zor olan formlar için dizayn edilen fare kuyruğu kıvrık makine eğelerdir. Setleri de mevcuttur (1). 9. Best Elmas ve CBN Taşlar: Çapları 0.4 mm’ den başlayarak 20 mm ye kadar çıkabilen elmas taşlar, uzun kullanım ömrü ve geç dökülmesi ile tesviye işlerinin en büyük yardımcısıdır. (1). 10. Seramik Taşlar : Kreton, seramik ve cam elyaflarının sıcakta sertleşen, kırılmayan ve çatlamayan reçinelerle birleşiminden yapılan bir seramik taştır (1). Karakteristik özellikleri: • Sertliklere karşı esnektir. Çatlama ve kırılmalara dayanır. Kullanımı kolaydır. • Hem seramik elyafın reçineyle iyi uygunlu hem de uzun elyaf yapısı(çok az bir çatlama ile ) uzun süre kullanımını sağlar. • Sıcaklığa dayanım maddeleri kullanıldığında ısıyı artırmaz. Seramik elyaflar kesici, parlatıcı ve kazıntıları azaltıcı olarak kullanılır. • Elyafın yerleşim teknolojisi bütün yüzeyin parlatılmasını sağlar. Yuvarlak ,silindir, ince veya uzun her şekildeki alanlarda çalışır. • İyi ayarlanmamış elyaflar pürüzlü alanların parlatılmasını engeller. • Elyafların düzenli birleştirme ultrasonik parlatıcılarla ve ezicilerle yeterli bir şekilde işler (1). Kreton serisinin 9 renkte çeşiti vardır. Bunlar : Kırmızı, Pembe, Sarı,Yeşil, Açık Mavi, Deniz Mavisi, Siyah, Portakal,Kahverengi (1). 11. Elastik Taşlar : Özel olarak yıkanıp eleklenmiş, alüminyum oksit ve silicon carbidedan yapılmış kauçuk bağlantılı olarak imal edilmiş aşındırıcı ve parlatıcı lastik taşlardır. Kalıp ve parça tesviyesi ve parlatmasında pratik kullanım alanı vardır (1). SONUÇ VE İRDELEME Kalıp yapımının en önemli taraflarından biride kalıp yüzeylerinin parlatılması olduğunu belirtmiştik. Kalıp parlatmada, Çeşitli ölçü ve biçimdeki eğeler, bol çeşitli, biçim ve taneli gaz taşları, çeşitli numarada zımpara kağıtları, çeşitli numarada elmas aşındırıcılar, ağaç kalemler, spiral taş, taşınır el zımpara makinası, sert kıl fırçalar, parlatma keçeleri, yağlayıcılar v.b. gibi araç gereçler kullanılmaktadır. Parlatıcının, bu parlatma elemanları ile ayırmış olduğumuz gruplar doğrultusunda parlatma işlemini yapması gerekir. Tabi ki bu işi yapacak parlatıcının geniş tecrübe ve bilği sahibi olması gerekir. Plastik parçanın kalıbını ne kadar pahalı ve modern teknoloji ile yaparsanız yapın, parlatması iyi yapılmadığı sürece bir işe yaramaz. O yüzden parlatma işlemlerine gerekli önemi göstermek gerekmektedir.
KAYNAKLAR
1. Hat – Teknik Kalıp Parlatma San. Tic. Ltd. Şti. Firma Kataloğu 2. KLUZ, John, Plastik Ve Döküm Kalıpları, S.162-166, Milli Eğitim Yayın Evi, istanbul. 3. SAMET Plastik Kalıp San. Tic. Ltd. Şti. Firma Kataloğu 4. ERİŞKİN, Yakup, 1983, Hacim Kalıpçılığı, S.175-181, Milli Eğitim Basım Evi, İstanbul, 1984.