Umut Zehir
- 16 Eki 2017
- 672 Mesaj
Michael Faraday- Bilimin öncüleri arasında , modern yaşam koşulları üzerindeki etkisi bakımından , Faraday ile boy ölçüşebilecek bir başka ad kolayca gösterilemez . "Deneysel Bilimin Prensi" Faraday , bir ömüre sığmayacak sayıda önemli pek çok çalışma ortaya koydu: Kimya , elektro-kimya , metalürji alanlarında pratik sonuçlarından bugün de yararlandığımız deneyler yaptı . Maden ocaklarında kullanılan Davy lambasını geliştirmede katkıları oldu . Elektro-kimyadaki deneyleriyle kendi adıyla bilinen -Elektroliz- yasalarına ulaştı .--
Deneysel olarak , bir maddeden geçen belli miktarda -Elektrik- akımının , o maddenin bileşenlerinde belli miktarda bir çözülüme yol açtığını gösterdi . Bu sonuç ilk elektrik sayaçlarının üretimine olanak verir . Faraday'ın bir başka önemli katkısı da "amper" denilen akım biriminin kesin tanımım vermiş olmasıdır . Elektrolizde geçen "elektrot" , "anot" , "katot" , "elektrolit" , "iyon" vb . terimleri de ona borçluyuz .--
Faraday'ın yetişme koşullarına baktığımızda başarıları gözümüzde daha da büyümektedir .--
Michael Faraday , Londra'da yoksul bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmişti . Babası demirci , annesi -Ev- hizmetçisiydi . Kısa süren öğreniminde okuma , -Yazma- , bir miktar -Aritmetik- öğrenmekle kalmıştı .--
Henüz onüç yaşında iken bir kitapçının yanında çırak olarak çalışmaya başlamıştı . Ancak çok geçmeden -Kitap- ciltleme becerisini kazanır . Bu iş ona yaşamının büyük fırsatını sağlar . Boş bulduğu zamanlarım kitap okumakla , ilgilendiği konularda not almakla dolduran Michael , ustasının sempati ve anlayışından da yararlanarak , eksik kalan eğitimini kendi kendine tamamlama çabası içine girer .--
Daha sonra yazdığı anılarında , "O sıra okuduklarım arasında ilgimi en çok iki kitap çekmişti , " der . "Bunlardan biri elektrik konusunda bana ilk bilgileri sağlayan Britannica Ansiklopedisi , diğeri Jane Marcet'in Kimya Üzerine Söyleşiler adlı kitabıydı" . Bu kaynakların , onun düşünce yapısının kurulmasındaki önemi kesin , çünkü kimya ile elektrik yaşamı boyunca ilgilendiği başlıca iki konu olmuştur .--
Faraday ondokuz yaşına geldiğinde , bilim merakı bir tutkuya dönüşmüş , kendi olanakları içinde ciddi deneylere bile koyulmuştu . 1812'de bir müşterinin sağladığı biletle , dönemin seçkin bilim adamı Sir Humphrey Davy'nin Kraliyet Enstitüsünde düzenlenen konferanslarına katılma olanağı bulur . Burada dinledikleriyle öğrenme tutkusu daha derinleşen Faraday'ın bilimden kopması olanaksızdı artık .--
Konferansta tuttuğu notlarla deneyleri ilişkin şekilleri bir kitapta toplayarak asistanlık için Davy'ye başvurur . Davy'den beklediği yanıtı hemen alamazsa da ciltçilik işinde de daha fazla kalamazdı , artık! Kısa bir süre için de olsa Faraday işsiz kalmıştı , ama umutsuz değildi . Bir süre sonra şans yüzüne güler: Kraliyet Enstitüsü'nden uzaklaştırılan bir asistanın yerine bir başkası alınacaktır . Davy , daha önceki başvurusunu hatırlayarak , Faraday'ı göreve çağırır .--
Genç araştırmacı çok geçmeden giriştiği deneyleriyle yeteneğini ispatlar . Daha işe başladığı ilk yıl içinde -Deney- sonuçlarım yayımlamaya , Enstitü'de ders vermeye başlar . Bu arada yeni evlendiği eşine hazırladığı sürpriz de ilginçtir: Bir Noel sabahı Faraday eşini Kraliyet Enstitüsü'ne götürür .--
Bayan Faraday kendisini bekleyen Noel armağanının merak ve heyecanı içindedir . Ama bulduğu yalnız kendisine değil tüm dünyaya verilen bir armağandır: elektrik akımıyla sürekli -Mekanik- devinim sağlayan basit bir düzenek! Oyuncak trenlerden büyük elektrik lokomotiflerindeki makinalara değin bildiğimiz elektrik motorlarının ortaya konmuş ilk örneği .--
Bilim çevrelerinde pek rastlanmayan bir hızla ün kazanan Faraday , 1823'te Kraliyet Bilim Akademisi üyeliğine seçilir; bir yıl sonra da çalıştığı enstitüde -Laboratuvar- direktörlüğüne atanır .--
Faraday enstitünün başına geçtikten sonra da deneylerini sürdürmekten geri kalmaz; "Faraday yasaları" diye bilinen ilişkileri ortaya koyar . Bunlardan en önemlisi , bir maddeden geçen elektrik miktarıyla o maddeden ayrılan bileşenlerin miktarı arasındaki ilişkidir . Bunun ortaya koyduğu bir sonuç atomların yalnızca belli miktarlarda elektrikle bağıntılı olduğu olayıdır ki , bilimsel açıklaması ancak yüzyılımızın başında Rutherford'un atomun yapısını belirlemesiyle verilebilmiştir .--
Faraday elektro-kimya alanındaki çalışmasıyla yetinseydi bile bilim tarihinde önemli bir yeri olacaktı . Ama onu bilimin öncüleri arasına sokan asıl başarısı elektromanyetik konusundaki buluşlarıdır .--
19 . yüzyılın başlarına gelinceye dek elektriğe gizemli bir olay gözüyle bakılıyordu . Elektrik Benjamin Franklin için bir tür akışkandı . Kimisine göre ise , elektrik -Pozitif Ve Negatif- olmak üzere iki değişik akışkandı . İlk kez Faraday elektriği bir "kuvvet" diye niteler . Elektrik gibi -Manyetizma- da ilgi çeken , tartışılan bir konuydu; ama ikisi arasındaki ilişki henüz bilinmiyordu .--
1820'de Danimarkalı bilim adamı Hans Oersted , -Elektrik Akımı- taşıyan bir telin yakınındaki bir -Pusula- ibresini devindirdiğini saptamıştı . Bu -Gözlem- pek çok deneylere , bu arada elektrik akımının manyetik etkilerine ilişkin -Amper- kuramına yol açar . Ancak bu konudaki asıl açıklama Faraday'ın mıknatısın elektriksel etkisini sezinlemesiyle gerçekleşir . Buna göre , bir -Tel- bobinde oluşan manyetik etki , ikinci bir bobinde elektriksel etki olarak ortaya çıkmalıdır . "Elektromanyetik indüksiyon" denen bu olayı Faraday deneysel olarak 1831'de belirler .--
Faraday'a bilimde üstün konum sağlayan bir diğer önemli katkısı da bilime -Alan- kavramını kazandırmış olmasıdır . Bu kavram yalnız elektromanyetik kuramın değil , Einstein'ın genel görecelik kuramının da içerdiği bir kavramdır .--
Faraday'ı kavramı belirlemeye yönelten basit deneye bakalım: üzerinde -Demir- kırıntıları olan bir kartı -Mıknatıs- üstünde tutup hafifçe fiskelediğimizde kırıntıların mıknatısın kuzey -güney kutuplarını birleştiren birtakım çizgiler oluşturduğu görülür .--
Faraday bu çizgilere , "manyetik -Güç- çizgileri" demişti . Bu şekilde oluşan çizgiler , mıknatısı çevreleyen manyetik alanı temsil etmekte , çizgilerin yönü ise manyetik alanın yönünü göstermektedir . Ayrıca , çizgilerin biribirine yakınlığı manyetik alanın güçlü , çizgilerin biribirine uzaklığı manyetik alanın zayıf olduğu demektir .--
Manyetik güç çizgilerinin bir devre tarafından kesilmesiyle elektrik akımının indükleneceğini belirten Faraday , uzayda da elektrik yüklü bir nesneyi çevreleyen manyetik güç çizgilerine benzer elektrik güç çizgilerinin olduğu kanısındaydı . Üstelik , elektrik güç çizgisinin bir pozitif yükten ona denk bir negatif yüke uzandığını düşünüyordu . Deneysel olarak da , bir tür elektrik indüklenirken , ona denk bir başka tür elektrik indüklenmesinin kaçınılmaz olduğunu göstermişti .--
Örneğin , ipekle ovulan kuru bir -Cam- parçası pozitif yük kazanır , elektrik güç çizgileri de camdan eşit negatif yük taşıyan çevresine uzanır .--
Faraday bir atılım daha yaparak mıknatısın ışık üzerinde etki oluşturabileceği hipotezini ortaya koymuş , uzun deneylerden sonra ışığın gerçekten etkilendiğini kanıtlamıştı . Bilindiği gibi polarize ışık bir manyetik alan aracılığıyla döndürülebilmektedir . Ancak Faraday'ın belirlediği bu olguyu dönemin fizikçileri bir tür görmezlikten gelmişlerdi .--
Faraday buluşlarının pratik sonuçlarıyla pek ilgilenmiyordu . Ama bu onun o sonuçların önemini kavramaktan uzak kaldığı demek değildi . Nitekim dönemin , başbakanı ona dinamonun ne işe yarayabileceğini sorduğunda , "Bilmiyorum , ama hükümetinizin bir -Gün- ondan -Vergi- sağlayabileceğini söyleyebilirim , " demişti .--
Faraday'ın övgüye değer bir özelliği de bilimi halkın anlayacağı dil ve düzeyde yayma çabasıdır . Kraliyet Enstitüsü'nde halk için düzenlediği yıllık -Konferans- ve dersler bugüne dek sürüp gelmektedir . Faraday büyük ilgi toplayan konferanslarından bir bölümünü yaşamının son yıllarında Mumun Kimyasal -Tarihi- adı altında bir kitapta toplayarak çocuklar için yayımlama yoluna bile gider .--
Faraday'ın -Matematik- bilgisi buluşlarını matematiksel olarak dile getirmek için yeterli değildi; ama nitel de olsa deney sonuçlarını açıklayan bir kuramı vardı . Bu kuramın matematiksel olarak işlenmesi geçen yüzyılın büyük -Fizik-- bilgini James Clerk Maxwell'i bekleyecektir .--
Deneysel olarak , bir maddeden geçen belli miktarda -Elektrik- akımının , o maddenin bileşenlerinde belli miktarda bir çözülüme yol açtığını gösterdi . Bu sonuç ilk elektrik sayaçlarının üretimine olanak verir . Faraday'ın bir başka önemli katkısı da "amper" denilen akım biriminin kesin tanımım vermiş olmasıdır . Elektrolizde geçen "elektrot" , "anot" , "katot" , "elektrolit" , "iyon" vb . terimleri de ona borçluyuz .--
Faraday'ın yetişme koşullarına baktığımızda başarıları gözümüzde daha da büyümektedir .--
Michael Faraday , Londra'da yoksul bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmişti . Babası demirci , annesi -Ev- hizmetçisiydi . Kısa süren öğreniminde okuma , -Yazma- , bir miktar -Aritmetik- öğrenmekle kalmıştı .--
Henüz onüç yaşında iken bir kitapçının yanında çırak olarak çalışmaya başlamıştı . Ancak çok geçmeden -Kitap- ciltleme becerisini kazanır . Bu iş ona yaşamının büyük fırsatını sağlar . Boş bulduğu zamanlarım kitap okumakla , ilgilendiği konularda not almakla dolduran Michael , ustasının sempati ve anlayışından da yararlanarak , eksik kalan eğitimini kendi kendine tamamlama çabası içine girer .--
Daha sonra yazdığı anılarında , "O sıra okuduklarım arasında ilgimi en çok iki kitap çekmişti , " der . "Bunlardan biri elektrik konusunda bana ilk bilgileri sağlayan Britannica Ansiklopedisi , diğeri Jane Marcet'in Kimya Üzerine Söyleşiler adlı kitabıydı" . Bu kaynakların , onun düşünce yapısının kurulmasındaki önemi kesin , çünkü kimya ile elektrik yaşamı boyunca ilgilendiği başlıca iki konu olmuştur .--
Faraday ondokuz yaşına geldiğinde , bilim merakı bir tutkuya dönüşmüş , kendi olanakları içinde ciddi deneylere bile koyulmuştu . 1812'de bir müşterinin sağladığı biletle , dönemin seçkin bilim adamı Sir Humphrey Davy'nin Kraliyet Enstitüsünde düzenlenen konferanslarına katılma olanağı bulur . Burada dinledikleriyle öğrenme tutkusu daha derinleşen Faraday'ın bilimden kopması olanaksızdı artık .--
Konferansta tuttuğu notlarla deneyleri ilişkin şekilleri bir kitapta toplayarak asistanlık için Davy'ye başvurur . Davy'den beklediği yanıtı hemen alamazsa da ciltçilik işinde de daha fazla kalamazdı , artık! Kısa bir süre için de olsa Faraday işsiz kalmıştı , ama umutsuz değildi . Bir süre sonra şans yüzüne güler: Kraliyet Enstitüsü'nden uzaklaştırılan bir asistanın yerine bir başkası alınacaktır . Davy , daha önceki başvurusunu hatırlayarak , Faraday'ı göreve çağırır .--
Genç araştırmacı çok geçmeden giriştiği deneyleriyle yeteneğini ispatlar . Daha işe başladığı ilk yıl içinde -Deney- sonuçlarım yayımlamaya , Enstitü'de ders vermeye başlar . Bu arada yeni evlendiği eşine hazırladığı sürpriz de ilginçtir: Bir Noel sabahı Faraday eşini Kraliyet Enstitüsü'ne götürür .--
Bayan Faraday kendisini bekleyen Noel armağanının merak ve heyecanı içindedir . Ama bulduğu yalnız kendisine değil tüm dünyaya verilen bir armağandır: elektrik akımıyla sürekli -Mekanik- devinim sağlayan basit bir düzenek! Oyuncak trenlerden büyük elektrik lokomotiflerindeki makinalara değin bildiğimiz elektrik motorlarının ortaya konmuş ilk örneği .--
Bilim çevrelerinde pek rastlanmayan bir hızla ün kazanan Faraday , 1823'te Kraliyet Bilim Akademisi üyeliğine seçilir; bir yıl sonra da çalıştığı enstitüde -Laboratuvar- direktörlüğüne atanır .--
Faraday enstitünün başına geçtikten sonra da deneylerini sürdürmekten geri kalmaz; "Faraday yasaları" diye bilinen ilişkileri ortaya koyar . Bunlardan en önemlisi , bir maddeden geçen elektrik miktarıyla o maddeden ayrılan bileşenlerin miktarı arasındaki ilişkidir . Bunun ortaya koyduğu bir sonuç atomların yalnızca belli miktarlarda elektrikle bağıntılı olduğu olayıdır ki , bilimsel açıklaması ancak yüzyılımızın başında Rutherford'un atomun yapısını belirlemesiyle verilebilmiştir .--
Faraday elektro-kimya alanındaki çalışmasıyla yetinseydi bile bilim tarihinde önemli bir yeri olacaktı . Ama onu bilimin öncüleri arasına sokan asıl başarısı elektromanyetik konusundaki buluşlarıdır .--
19 . yüzyılın başlarına gelinceye dek elektriğe gizemli bir olay gözüyle bakılıyordu . Elektrik Benjamin Franklin için bir tür akışkandı . Kimisine göre ise , elektrik -Pozitif Ve Negatif- olmak üzere iki değişik akışkandı . İlk kez Faraday elektriği bir "kuvvet" diye niteler . Elektrik gibi -Manyetizma- da ilgi çeken , tartışılan bir konuydu; ama ikisi arasındaki ilişki henüz bilinmiyordu .--
1820'de Danimarkalı bilim adamı Hans Oersted , -Elektrik Akımı- taşıyan bir telin yakınındaki bir -Pusula- ibresini devindirdiğini saptamıştı . Bu -Gözlem- pek çok deneylere , bu arada elektrik akımının manyetik etkilerine ilişkin -Amper- kuramına yol açar . Ancak bu konudaki asıl açıklama Faraday'ın mıknatısın elektriksel etkisini sezinlemesiyle gerçekleşir . Buna göre , bir -Tel- bobinde oluşan manyetik etki , ikinci bir bobinde elektriksel etki olarak ortaya çıkmalıdır . "Elektromanyetik indüksiyon" denen bu olayı Faraday deneysel olarak 1831'de belirler .--
Faraday'a bilimde üstün konum sağlayan bir diğer önemli katkısı da bilime -Alan- kavramını kazandırmış olmasıdır . Bu kavram yalnız elektromanyetik kuramın değil , Einstein'ın genel görecelik kuramının da içerdiği bir kavramdır .--
Faraday'ı kavramı belirlemeye yönelten basit deneye bakalım: üzerinde -Demir- kırıntıları olan bir kartı -Mıknatıs- üstünde tutup hafifçe fiskelediğimizde kırıntıların mıknatısın kuzey -güney kutuplarını birleştiren birtakım çizgiler oluşturduğu görülür .--
Faraday bu çizgilere , "manyetik -Güç- çizgileri" demişti . Bu şekilde oluşan çizgiler , mıknatısı çevreleyen manyetik alanı temsil etmekte , çizgilerin yönü ise manyetik alanın yönünü göstermektedir . Ayrıca , çizgilerin biribirine yakınlığı manyetik alanın güçlü , çizgilerin biribirine uzaklığı manyetik alanın zayıf olduğu demektir .--
Manyetik güç çizgilerinin bir devre tarafından kesilmesiyle elektrik akımının indükleneceğini belirten Faraday , uzayda da elektrik yüklü bir nesneyi çevreleyen manyetik güç çizgilerine benzer elektrik güç çizgilerinin olduğu kanısındaydı . Üstelik , elektrik güç çizgisinin bir pozitif yükten ona denk bir negatif yüke uzandığını düşünüyordu . Deneysel olarak da , bir tür elektrik indüklenirken , ona denk bir başka tür elektrik indüklenmesinin kaçınılmaz olduğunu göstermişti .--
Örneğin , ipekle ovulan kuru bir -Cam- parçası pozitif yük kazanır , elektrik güç çizgileri de camdan eşit negatif yük taşıyan çevresine uzanır .--
Faraday bir atılım daha yaparak mıknatısın ışık üzerinde etki oluşturabileceği hipotezini ortaya koymuş , uzun deneylerden sonra ışığın gerçekten etkilendiğini kanıtlamıştı . Bilindiği gibi polarize ışık bir manyetik alan aracılığıyla döndürülebilmektedir . Ancak Faraday'ın belirlediği bu olguyu dönemin fizikçileri bir tür görmezlikten gelmişlerdi .--
Faraday buluşlarının pratik sonuçlarıyla pek ilgilenmiyordu . Ama bu onun o sonuçların önemini kavramaktan uzak kaldığı demek değildi . Nitekim dönemin , başbakanı ona dinamonun ne işe yarayabileceğini sorduğunda , "Bilmiyorum , ama hükümetinizin bir -Gün- ondan -Vergi- sağlayabileceğini söyleyebilirim , " demişti .--
Faraday'ın övgüye değer bir özelliği de bilimi halkın anlayacağı dil ve düzeyde yayma çabasıdır . Kraliyet Enstitüsü'nde halk için düzenlediği yıllık -Konferans- ve dersler bugüne dek sürüp gelmektedir . Faraday büyük ilgi toplayan konferanslarından bir bölümünü yaşamının son yıllarında Mumun Kimyasal -Tarihi- adı altında bir kitapta toplayarak çocuklar için yayımlama yoluna bile gider .--
Faraday'ın -Matematik- bilgisi buluşlarını matematiksel olarak dile getirmek için yeterli değildi; ama nitel de olsa deney sonuçlarını açıklayan bir kuramı vardı . Bu kuramın matematiksel olarak işlenmesi geçen yüzyılın büyük -Fizik-- bilgini James Clerk Maxwell'i bekleyecektir .--