Giriş
Türkler, tarih boyunca Orta Asya’dan Anadolu’ya, Orta Doğu’dan Avrupa içlerine kadar geniş bir coğrafyada sayısız devlet kurmuş, büyük medeniyetler inşa etmiştir. Bu devletler, sadece askeri güçleriyle değil, kültürel, ekonomik ve sosyal yapılarına katkılarıyla da dünya tarihine damga vurmuştur. İşte tarihte kurulan önemli Türk devletlerinin kronolojik bir özeti ve öne çıkan yönleri:
1. Asya Hun Devleti (M.Ö. 220 - M.S. 216)
- Kurucu: Teoman
- En ünlü hükümdar: Metehan
- Başkent: Ötüken
- Özellik: Türklerin bilinen ilk devleti. Çin Seddi bu devletin akınlarına karşı yapılmıştır. Metehan, tarihteki ilk düzenli orduyu kurmuştur.
2. Göktürk Kağanlığı (552–744)
- Kurucu: Bumin Kağan
- Başkent: Ötüken
- Özellik: "Türk" adını resmi devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. Orhun Yazıtları bu döneme aittir. Bilge Kağan ve Tonyukuk gibi önemli isimler çıkmıştır.
3. Uygur Devleti (744–840)
- Kurucu: Kutluk Bilge Kül Kağan
- Başkent: Karabalgasun
- Özellik: Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti. Matbaayı ve kâğıdı kullandılar, mani dinini benimsediler.
4. Karahanlılar (840–1212)
- Kurucu: Bilge Kül Kadir Han
- Başkent: Balasagun
- Özellik: İlk Müslüman Türk devletidir. Yusuf Has Hacib (Kutadgu Bilig) ve Kaşgarlı Mahmud (Divân-ı Lügati’t-Türk) bu dönemde yaşamıştır.
5. Gazneliler (963–1186)
- Kurucu: Alp Tigin
- En ünlü hükümdar: Gazneli Mahmud
- Başkent: Gazne (Afganistan)
- Özellik: Hindistan'a 17 sefer düzenleyen Mahmud, "Sultan" unvanını ilk kullanan Türk hükümdarıdır.
6. Büyük Selçuklu Devleti (1040–1157)
- Kurucu: Selçuk Bey’in torunu Tuğrul Bey
- Başkent: Nişabur, Rey
- Özellik: 1040 Dandanakan Savaşı ile kurulmuştur. 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu’nun kapıları Türklere açılmıştır.
7. Harzemşahlar (1097–1231)
- Kurucu: Kutbeddin Muhammed
- Başkent: Ürgenç
- Özellik: Moğollarla mücadelede başarısız oldular ve yıkıldılar.
8. Timur İmparatorluğu (1370–1507)
- Kurucu: Timur (Aksak Timur)
- Başkent: Semerkand
- Özellik: Sanat, mimari ve bilim alanlarında büyük ilerlemeler sağlandı. Altın Orda ve Osmanlı ile büyük savaşlar yapıldı.
9. Altın Orda Devleti (1242–1502)
- Kurucu: Batu Han (Cengiz Han’ın torunu)
- Başkent: Saray
- Özellik: Doğu Avrupa ve Karadeniz’in kuzeyine hâkim oldu. Müslümanlığı kabul eden ilk Moğol-Türk devletidir.
10. Babür İmparatorluğu (1526–1858)
- Kurucu: Babür Şah (Timur’un torunu)
- Başkent: Agra, Delhi
- Özellik: Hindistan’da kurulan Türk-Moğol devleti. Tac Mahal bu dönemde yapılmıştır.
11. Memlükler (1250–1517)
- Kurucu: Aybek
- Başkent: Kahire
- Özellik: Moğolları Ayn Calut Savaşı’nda durduran devlettir. Türk ve Çerkes kökenli askerler tarafından yönetilmiştir.
12. Osmanlı Devleti (1299–1922)
- Kurucu: Osman Gazi
- Başkentler: Söğüt, Bursa, Edirne, İstanbul
- Özellik: 600 yıl süren ve 3 kıtada hüküm süren imparatorluktur. İslam dünyasının liderliğini üstlendi. Halifelik 1517’de bu devlete geçti.
13. Türkiye Cumhuriyeti (1923–Günümüz)
- Kurucu: Mustafa Kemal Atatürk
- Başkent: Ankara
- Özellik: Saltanatı ve halifeliği kaldıran, laik ve çağdaş bir sistem kuran modern Türk devletidir.
Diğer Önemli Türk Devletleri:
- Avarlar
- Hazarlar
- Peçenekler
- Kumanlar
- Sabirler
- Tuna Bulgarları
- İtil (Volga) Bulgarları
- Akhunlar (Eftalitler)
- Karluklar
- Çağatay Hanlığı
- Safevîler (Türkleşmiş İran Hanedanı)
