Şaban Teoman Duralı (7 Şubat 1947, Zonguldak - 6 Aralık 2021, İstanbul), Türk filozof, mütefekkir ve akademisyendir. Felsefe tarihi, biyoloji felsefesi, dilbilim, siyaset felsefesi ve savaş felsefesi gibi alanlarda çok sayıda kitap ve makale yazmıştır. Erken Cumhuriyet döneminde seküler ve pozitivist temelli millî kimlik inşasına karşı eleştirel bir yaklaşım geliştiren önemli düşünürlerden biridir. İstanbul Üniversitesi'nde felsefe ve biyoloji eğitimi almıştır.
Teoman Duralı, Türk felsefe literatüründe önemli bir yere sahip bir filozoftur ve felsefe tarihi, medeniyet felsefesi, biyoloji felsefesi, ahlak, tarih ve siyaset felsefesi gibi çeşitli alanlarda özgün eserler vermiştir. Hem entelektüel kimliği hem de tarihî tanıklıklarıyla Türkiye'nin modern tarihindeki kırılma anlarını özgün bir bakışla belgeleyen bir düşünür olarak dikkat çeker. Dil, kültür, felsefe ve bireysel meselelere olan derinlikli yaklaşımı, eserlerini hem akademik hem de tarihsel açıdan önemli kılar.
Teoman Duralı, 7 Şubat 1947 yılında Zonguldak'ın Kozlu ilçesinde, Almanca konuşan bir anne ile Almanya'da mühendislik eğitimi almış Türk bir babanın çocuğu olarak dünyaya geldi.[5] Babası Sabih Duralı, Langaza'da doğmuştur. Babasının babası, Langaza'da ağır ceza reisi, babasının dedesi ise Gümülcine müftülüğünü yapmıştır.[6] Sabih Bey, Cumhuriyet'in ilk neslinden olup köklü devlet kurumlarında görev yapmış bir mühendistir. Duralı, büyük dayısı Hasan Amca'nın da içinde yer aldığı, II. Meşrutiyet'ten itibaren süregelen siyasî, ekonomik ve sanatsal sohbetlerin yapıldığı entelektüel bir çevrede yetişti
Sabih Bey, 1927 yılında devlet bursuyla mühendislik eğitimi almak üzere Almanya'nın Chemnitz şehrine gönderildi. Annesi Hilda Kohlschmidt ile Sabih Bey, Chemnitz'te tanışarak 1930 yılında evlendi.[2] Hilda Hanım, II. Wilhelm devrinde, Protestan kültürüyle, subay bir babanın kızı olarak yetişmiş bir Alman'dı. Chemnitz dışına ilk kez lise yıllarında katıldığı bir Bavyera gezisinde çıktı. Hilda Hanım, Türkiye'de doğup büyüdüğü vatanının hasretiyle yaşamıştır.
Küçük yaşlardan itibaren hem Türkçe hem Almanca konuşarak büyüyen Duralı, zamanla birçok yabancı dil öğrendi; coğrafyaya duyduğu ilgi ise farklı kültürleri tanıma arzusunu körükledi. Gençlik yıllarında hayal gücü ve deniz tutkusu eşliğinde hareketli ve deneyim dolu bir dönem geçirdi; önceleri cep harçlığını çıkarmak, sonraları geçimini sağlamak için hotellerde gece bekçiliğinden, kapalı çarşıda tezgahtarlığa, lokantada bulaşıkçılıktan, fabrikalarda işçiliğe ve gemilerde olmak üzere çok çeşitli işlerde çalıştı. Çocukluğunda okuduğu hikayelerin ve romanların etkisiyle tek başına evden kaçıp Afrika'ya gitme girişiminde bulunurken, üniversite öğrenciliği yıllarında Tebriz'e ve oradan Afganistan'a gitti. Bu seyyahlık tutkusu ömrü boyunca devam etti.
Teoman Duralı, ilkokulu Zonguldak'ta, ortaokul ve liseyi Ted Ankara Koleji'nde tamamladı. 1973 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nin felsefe bölümünden mezun oldu.
Üniversitede biyoloji ve felsefe eğitimi aldı; babasının karşı çıkmasına rağmen felsefeye yöneldi. Babasının, "Bu milletin tefekkürü mü var, sen en üst katına çıkmaya hevesleniyorsun?" sözleri, bu tercihini daha da pekiştirdi.[5]
"Dil, insanın yurdu ve yuvasıdır" anlayışıyla dil öğrenimine büyük önem verdi; çok dillilik ve farklı kültürlerle olan temasları, felsefî düşünceyle birleşerek özgün entelektüel kimliğinin temelini oluşturdu.[5]
Ailesinin, II. Dünya Savaşı sonrası Türkiye'ye sığınan Alman askerleriyle ilgili anıları, babasının Nazi karşıtı tutumu, 6-7 Eylül olaylarına ve darbelerle gelen krizlere karşı gösterdiği vicdanî tepkiler gibi tarihî tanıklıklar, Duralı'nın düşünsel dünyasını etkileyen unsurlar arasında yer aldı.
12 Mart darbesiyle birlikte toplumda oluşan ruhî tahribatı derinden hisseden Duralı, bu dönemde kitaplarını saklamak zorunda kaldı; 12 Eylül sonrası akademik kadrosunun iptal edilmesiyle yurt dışına yöneldi. Doktora tezini Kanada'ya gönderdi ve Trois-Rivieres Üniversitesi'nden çalışma daveti aldı. Bu süreçte babasıyla yaşadığı diyaloglar, içsel kırılmaların da habercisi oldu.[5]
Teoman Duralı, klasik mantık, bilgi teorisi ve felsefe tarihi gibi alanlarda çalışmalar yapmıştır. Aynı zamanda hücre bilimi, moleküler biyoloji, evrim, çevrebilim ve anatomi gibi bilim dallarında bilgi sahibiydi. Dilbilim, tarih, coğrafya ve sosyoloji gibi sosyal bilimlere de yoğun ilgi duymuştur.[8]
Akademik hayatı
Teoman Duralı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde öğrenciyken, Nermi Uygur'un teklifiyle 1975 yılında mezun olduğu bölümde asistan olarak göreve başladı.[9] 1977 yılında biyoloji felsefesi hakkındaki teziyle felsefe doktoru unvanını aldı. 1978 yılında NATO bursuyla Paris'te biyoteknoloji seminerlerine katıldı. Mayıs 1982'de yardımcı doçent, Ekim 1982'de biyoloji felsefesi üzerine yazdığı tezle doçent oldu. 1985 yılında ABD'deki Pennsylvania State University'de tamamladığı Kant'ın A Priori Bilgi İstidâdı başlıklı çalışmasının ardından 1988 yılında profesör unvanını aldı.[10]
1992-1993 yıllarında Malezya Uluslararası İslam Üniversitesi'nde, 1994 ve 2003 yıllarında Viyana Üniversitesi bilim felsefesi bölümünde, 1995-1997 ile 1999 yıllarında Kuala Lumpur'daki International Institute of Islamic Thought and Civilisation'da misafir öğretim üyesi olarak bulundu.[11] 1996 yılında, İstanbul Üniversitesi Araştırma Fonu'nun mâli desteğiyle Orta Asya Türk cumhuriyetlerinde araştırma gezisine çıktı.
Bir dönem Kırklareli Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi'nde dekanlık yaptı ve fakültenin felsefe bölümünü kurdu.[13] Bülent Ecevit Üniversitesi senatosunun 2016 yılında aldığı karar uyarınca, Teoman Duralı'ya verilen fahrî doktorluk pâyesinin takdim töreni, Sezai Karakoç Kültür Merkezi'nde gerçekleştirildi.
Duralı, ölümünden önce İstanbul Üniversitesi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi ve İbn Haldun Üniversitesi'nin felsefe bölümlerinde ders veriyordu.[15][16] Ayrıca Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi'nin yayın yönetmenliğini yapmaktaydı.[17] Türkiye Bilimler Akademisi şeref üyesi olan[18] Teoman Duralı, İngilizce, Fransızca, Almanca, Latince, Yunanca, İtalyanca, Felemenkçe, İspanyolca, Rusça ve Malayca dillerini biliyordu.[19]
Aşiyan Mezarlığı'ndaki kabri
Futbolu çok severdi ve hayatta militanca duygularla bağlandığı tek şeyin Galatasaray olduğunu söylerdi. Babasının anne tarafı Çerkes, baba tarafı Türkmen; annesi Alman, eşi Fransızdı.[20] Evli ve iki çocuk babasıydı.
Kanser tedavisi nedeniyle iki kez ameliyat geçiren Teoman Duralı, 6 Aralık 2021'de İstanbul'daki evinde öldü. 7 Aralık 2021 tarihinde, Fatih Camii'nde ikindi vakti kılınan cenaze namazının ardından Aşiyan Mezarlığı'ndaki aile kabristanına defnedildi.
